Gojaznost i plodnost: Endokrinolog objašnjava kako višak kilograma otežava začeće
Dok se savremene žene sve češće odlučuju na majčinstvo u kasnijim godinama, jedan tihi, ali snažan protivnik začeća postaje sve prisutniji — gojaznost. Statistike upozoravaju - čak svaki peti par suočava se sa problemom neplodnosti, a kod žena višak kilograma često igra ključnu ulogu.
O tome kako su hormoni, ishrana i stil života povezani sa reproduktivnim zdravljem govori prof. dr Vesna Dimitrijević Srećković, endokrinolog i redovni profesor Medicinskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Njena dugogodišnja stručna i naučna karijera posebno je obeležena radom u oblasti ishrane, prevencije i lečenja gojaznosti, metaboličkog sindroma, dijabetesa i infertiliteta.
Neplodnost kod žena ima brojne uzroke
Neplodnost kod žena ima brojne uzroke — od polno prenosivih bolesti i endometrioze, preko hormonskih poremećaja i izostanka ovulacije, do neprohodnosti jajovoda. Dodatni izazov predstavlja i činjenica da žene danas rađaju sve kasnije, pa sa godinama prirodno raste i rizik od neplodnosti.
Međutim, jedan faktor se izdvaja po učestalosti i značaju — gojaznost.
Sindrom policističnih jajnika: najčešći uzrok neplodnosti
Kod žena u reproduktivnom periodu, gojaznost je često povezana sa povišenim nivoima muških polnih hormona (androgena) i izostankom ovulacije, što je tipično za sindrom policističnih jajnika (PCO). Ovaj sindrom pogađa između 5 i 10 odsto žena i predstavlja najčešći uzrok neplodnosti.
PCO sindrom karakterišu:
* izostanak ili neredovne menstruacije
* pojačana maljavost
* gojaznost
* policistični jajnici vidljivi na ultrazvuku
Prema tzv. Roterdamskim kriterijumima, dijagnoza se postavlja ako su prisutna najmanje dva od tri sledeća kriterijuma: izostanak ovulacije, povišeni androgeni i policistični jajnici.
Insulinska rezistencija – skriveni pokretač problema
Čak 50–70 odsto gojaznih žena sa PCO sindromom ima insulinsku rezistenciju, koja se smatra glavnim mehanizmom nastanka ovog poremećaja. Povišen insulin stimuliše prekomerno lučenje androgena, što dodatno pogoršava hormonalni disbalans, dovodi do poremećaja ciklusa i izostanka ovulacije.
Insulinska rezistencija i hiperinsulinemija odgovorne su i za:
* predijabetes i dijabetes
* povišen krvni pritisak
* poremećaje masnoća u krvi
Zbog toga se u kliničkoj praksi koristi HOMA indeks, koji pomaže u proceni stepena insulinske rezistencije.
Šta govori indeks telesne mase?
Rizik od neplodnosti raste sa porastom indeksa telesne mase (ITM). Žene sa ITM većim od 30 kg/m² imaju čak tri puta veći rizik od neplodnosti u poređenju sa ženama normalne telesne težine.
Posebno je problematično stomačno masno tkivo, koje funkcioniše kao aktivan endokrini organ — luči faktore zapaljenja i povećava rizik od hroničnih bolesti. Jedan od pokazatelja inflamacije je C-reaktivni protein (CRP), čiji povišeni nivoi kod gojaznih žena mogu negativno uticati na kvalitet jajnih ćelija i proces začeća.
Dobra vest: i mali gubitak kilograma čini veliku razliku
Brojne studije potvrđuju da smanjenje telesne težine od samo 5–10 odsto može značajno poboljšati hormonski status, metabolizam i plodnost kod žena sa PCO sindromom.
Mediteranska ishrana kao saveznik plodnosti
U nedavnom istraživanju koje je sprovedeno na ženama uzrasta od 20 do 30 godina sa PCO sindromom i ITM većim od 30 kg/m², ispitivani su efekti mediteranske ishrane tokom šest meseci.
Rezultati su pokazali:
* značajno smanjenje telesne težine i obima struka
* pad insulinske rezistencije i HOMA indeksa
* normalizaciju CRP-a i smanjenje inflamacije
* sniženje nivoa testosterona
* poboljšanje tolerancije na glukozu
Ove promene direktno doprinose poboljšanju reproduktivne funkcije i smanjenju rizika od neplodnosti.
Kada promene životnog stila donesu novi život
Kao snažan primer, prof. dr Dimitrijević Srećković navodi slučaj prvorotke od 44 godine sa PCO sindromom i metaboličkim sindromom, koja je spontano zatrudnela nakon što je smanjila telesnu težinu za 8 kilograma i obim struka za 8 centimetara. Došlo je do normalizacije ciklusa, uspostavljanja ovulacije i, na kraju, do rođenja zdravog dečaka.
- Gojaznost nije samo estetski problem — ona duboko utiče na hormonski balans i plodnost. Ipak, dobra vest je da su promene u ishrani i načinu života moćan alat u prevenciji i lečenju neplodnosti. Ponekad, put do roditeljstva zaista počinje — na tanjiru.